Verklaring der plaat
Toen de Amsterdamse Johanna Kapelle zich liet portretteren door Sara Troost, dochter van de bekende Cornelis, was zij tweeënzestig jaar oud en moeder van vijf kinderen. Haar echtgenoot Diederik Smit, een welgesteld koopman afkomstig uit Bremen, liet haar bij zijn dood in 1772 twee buitenhuizen na. De hofstede Leeuwenhooft bij Heemstede was ingericht als ‘campherstokerij’, een verlichte oplossing van het milieuprobleem binnen de stadsmuren. Bij Johanna’s overlijden in 1774 werd dit ‘laboratorium’ echter weer ontruimd.
De pasteltekening van Sara Troost toont ons een montere dame op leeftijd. Haar pientere ogen geven iets jeugdigs, net als de modieuze lichtblauwe jurk met strikken en kant, maar mochten niet verhullen dat hier een dame op leeftijd is afgebeeld. Daarom legde de schilderes Johanna een met bont afgezette cape om de schouders en gaf haar een boek als bezigheid. Het kan natuurlijk dat Johanna graag las, maar tegelijkertijd zijn dit juist de motieven waarmee op zeventiende-eeuwse genreschilderijen de ouderdom wordt verbeeld. Een extra warm kledingstuk duidde op het ‘winterseizoen’ van het leven, en het boek gold als waarschuwing dat ook de oude dag niet ledig doorgebracht mocht worden. Zoals jonge vrouwen geacht werden haar tijd te vullen met huishoudelijke taken, zo paste het oude vrouwen om naast het spinnen of kantklossen ook haar geest bezig te houden. Het lezen van stichtelijke literatuur gold als een goede voorbereiding op het leven hiernamaals.
Nu zit Johanna er niet bij als een toonbeeld van ingetogen godsvruchtigheid, zoals de oude vrouwen op genreschilderijen. De manier waarop zij opkijkt uit haar boek is juist heel expressief. Uiteraard is dit de verdienste van de kunstenares. Sara Troost verdiende een groot deel van haar inkomen – en dat van haar moeder en zusjes – met het kopiëren van de schilderijen van haar in 1750 overleden vader. Dat zij diens talent voor een levendige karakteruitbeelding heeft overgenomen blijkt wel uit dit portret. Al te nadrukkelijke connotaties met de laatste levensfase liet Sara liever weg. Dus geen zandloper, schedel, bloemen of andere vergankelijkheidssymbolen die je kunt tegenkomen in de entourage van zeventiende-eeuwse oude dames. En wat voor soort boek Johanna Kapelle onder handen heeft wordt in het midden gelaten. Qua afmetingen doet het denken aan de bijbel, maar de kenmerkende sloten ontbreken. Bovendien lijkt de tekst eerder geschreven dan gedrukt. Het zou een dagboek kunnen zijn, al is hiervoor het grote formaat weer erg onhandig.
Kortom, dit portret van een lezende oude dame is een mooie, eigentijdse verwerking van een oude beeldtraditie. Dat het weinig van doen heeft met een specifiek achttiende-eeuwse leescultuur had u al begrepen.
Eveline Koolhaas-Grosfeld
|
